وقتي طب از دست‏سرياني‏ها به دست مسلمين افتاد تحقيق و مطالعه در آن‏جنبه جدي‏تر و دقيقتر گرفت.بجاي رساله‏هاي کوتاه علمي که معمول‏سريانيها بود،دائرة المعارفهاي جامع طبي بوسيله مسلمين تاليف شد.

تحقيقات تجربي و مطالعات باليني هم البته از نظر دور نماند.مخصوصا دربيماريهاي منطقه‏يي و محلي تحقيقات مسلمين-و علماء قلمرو اسلام‏اهميت‏يافت.در واقع،تحقيقات علماء يهود و نصاري و حتي صابئين هم‏که در دار الاسلام انجام مي‏يافت‏به تشويق و هدايت مسلمين بود.

قديمترين رساله‏يي که در باب چشم پزشکي هم اکنون در دست است‏رساله‏يي است از آن حنين بن اسحق.کثرت و شيوع انواع بيماريهاي چشم‏در مناطق واقع در قلمرو اسلام البته سبب عمده بود در جلب توجه اطباءاسلام به چشم پزشکي و علوم وابسته بدان.در باب تاريخ چشم پزشکي‏مسلمين هيرشبرگ آلماني ⁽¹⁾ رساله جامعي دارد که حاکي است از اهميت‏کارهاي مسلمين درين باب.يک چشم پزشک جراح در عهد ملکشاه‏سلجوقي شهرت يافت‏به نام ابو روح محمد بن منصور که‏«زرين دست‏»خوانده مي‏شد و کتاب فارسي او نور العيون کتابي جامع و قابل توجه بود درين رشته از طب ⁽²⁾. چشم پزشکان اسلام در جراحي چشم‏پيشرفتهايي قابل توجه پيدا کردند.در بين آنها کساني بودند که آب آوردگي‏چشم مردي را هم که يک چشم بيشتر نداشت‏با اطمينان تمام عمل‏مي‏کردند.در ساير رشته‏هاي طب هم مسلمين کارهاي ابتکاري انجام‏داده‏اند.قديمترين ملاحظات باليني براي تشخيص و بيان تفاوت بين‏آبله و سرخک( الجدري و الحصبه) رساله‏يي است که محمد بن زکرياي‏رازي درين باب نوشته است.پيش از وي هيچ طبيبي-يوناني يااسلامي-به اين نکته‏ها Rhazes خوانده مي‏شود-طبيب و حکيم ايراني است که در طب وکيميا هر دو برنخورده بود.رازي-که نزد اروپائيها دست داشته است و اخبار و آثار او حاکي است از علاقه به‏معرفت تجربي.مي‏گويند وقتي خواست در بغداد بيمارستان بسازدقطعه‏هاي گوشت در محله‏هاي مختلف شهر آويخت و جايي که کمتر درگوشت آثار عفونت پديد آمده بود آنجا بيمارستان ساخت. ⁽³⁾ کتاب حاوي اوبزرگترين و جامعترين کتابي است که در قديم يک طبيب توانسته است‏بوجودبياورد و در واقع يک دائرة المعارف بزرگ طبي است‏شامل اقوال وتحقيقات اطباء يوناني،سرياني،ايراني،هندي و عرب،بعلاوه تجارب‏شخصي در باب بيماريهاي مختلف.ترجمه لاتين آن جزو کتب درسي‏طب بوده است و کثرت چاپهاي آن حاکي است از تداول و نفوذ کتاب.

يک دائرة المعارف طبي ديگر که بوسيله مسلمين تاليف شد عبارت بود ازکامل الصناعه مجوسي-علي بن عباس اهوازي-که طب ملکي هم‏خوانده مي‏شود-به نام ملک ديلمي عضد الدوله.اثر مجوسي که درقرون وسطي وي را Haly Abbas مي‏خوانده‏اند در اروپا شهرت‏بسيار يافت و نزديک پنج قرن مرجع مهم طب بود در مدارس اروپا.

تاثير مجوسي در پيشرفت طب قابل ملاحظه بود و توضيحي که از سيستم‏عروق شعريه کرده بود از جهت تاريخ علم، اهميت‏بسيار دارد.اما عظيمترين اثر علمي در طب اسلامي قانون ابن سينا بود که نيز دائرة المعارف‏طبي است و نويسنده در آن اقوال اطباء يوناني،هندي،و ايراني را درانواع معالجات و در مسائل مربوط به تدبير الماکول بيان مي‏داردچنانکه از تجارب شخصي هم مواد بسيار به آن مجموعه مي‏افزايد و بساکه اقوال يونانيها را نقد مي‏کند و مخصوصا از خود بعضي معالجات‏خاص درباره امراض بيان مي‏کند که حتي امروز نيز جالب است ⁽⁴⁾ ترجمه لاتيني آن نيز در اروپا مکرر چاپ شده و آنجا در مدتي مديدتر وطولانيتر از هر کتاب ديگر بمنزله انجيل مقدسي براي اطباء تلقي شد-چنانکه در قرن شانزدهم بيش از بيست چاپ از آن وجود داشت.

اطباي اسلامي اندلس هم در پيشرفت طب سهم بزرگي داشته‏اند.

ابن رشد حکيم معروف بود که نشان داد يک تن دو بار آبله نمي‏گيرد.چنانکه‏ابن الخطيب اندلسي(متوفي‏776)مشهور به لسان الدين که مخصوصانزد مسلمين به عنوان اديب و شاعر و مورخ شهرت دارد و در تاريخ‏غرناطه و احوال امراء و ادباء اندلس تاليفاتش مشهورست و در طب‏نيز تبحر داشت،در دوره طاعوني که اروپا و آسيا معروض اين مرگ‏سياه (BlackDeath) موحش شده بود در رساله طاعون خويش نشان‏داد ⁽⁵⁾ که اين بيماري واگيرست و در اثبات سرايت آن براي اقناع‏مخالفان نوشت‏ساري بودن اين بيماري ازينجا معلوم مي‏شود که هر کس‏درين ماجرا با بيمار ارتباط مي‏يابد بدان دچار مي‏شود و هر کس با اوتماس ندارد مصون مي‏ماند چنانکه نيز از راه لباس،ظرف،گوشواره هم‏بيماري از يکي به ديگري منتقل مي‏شود.ابن النفيس دمشقي(متوفي‏687)که او را ابن ابي الحزم نيز مي‏خوانند حرکت‏خون را در ريه بيان‏کرد و بدينگونه قرنها قبل از سروتيوس اسپانيائي که او را کاشف واقعي‏دوران دم مي‏دانند وي به اين نکته پي برد.در جراحي نيز کارهاي‏مسلمين جالب بود و تا حدي ابتکاري.ابو القاسم الزهراوي که در قرون وسطي نزد اروپائيها Albucacis خوانده مي‏شد چندين اسباب‏مهم در جراحي توصيف يا اختراع کرد که شرح آنها در کتاب التصريف‏وي آمده است.در قرن دوازدهم ميلادي،طرز جراحي مسلمين بقدري‏نسبت‏بشيوه کار رايج در نزد فرنگي‏ها کامل بوده است که اطباء عرب‏چنانکه اسامة بن منقذ يک جا از قول يک طبيب مسيحي عرب نقل مي‏کند ⁽⁶⁾ شيوه جراحي آنها را نوعي قصابي وحشيانه تلقي مي‏کردند.

مسلمين در بعضي رشته‏هاي طب تحقيقاتي کردند که بي‏سابقه‏بود چنانکه درباره جذام ظاهرا اولين تحقيقات بوسيله آنها شد،فرق بين‏آبله و سرخک را اول بار آنها ملتفت‏شدند،درباره مامائي و قابلگي‏خيلي بيش از يونانيها مطالعه کردند. همچنين در استعمال بعضي ادويه،و پاره‏يي وسائل معالجه سابقه آنها محقق است.پزشکان اسلامي در معالجه‏بسياري بيماريها بر لزوم استفاده از طبيعت مريض،مخصوصا تاکيدمي‏کردند.در ترکيب ادويه،درست کردن شربتها،مرهمها، مشمعهاو معجونها مهارت کم نظير نشان داده‏اند.بعضي معالجات آنها درامراض جسماني يا روحي ابتکاري بود.ابن سينا در معالجه يک‏بيمار که به نوعي شخصيت مضاعف مبتلا بود و خود را گاو مي‏پنداشت‏طريقه‏يي جالب بکار برد که در چهار مقاله آمده است.ابو البرکات بغدادي‏ماليخولياي بيماري را که تصور مي‏کرد خمره‏يي بر روي سر دارد،با لطف‏و ظرافت طوري علاج نمود که بيمار يقين کرد خمره‏يي را که روي سرداشت طبيب شکست.ابن زهر اندلسي يبوست مزاج را به وسيله انگوري‏معالجه مي‏کرد که تاک آن را با آبي که داراي دواي مسهل بود آبياري‏کرده بود.در باب خرد کردن سنگ مثانه ابو القاسم الزهراوي شيوه‏خاصي داشت.در جراحي نيز پزشکان اسلامي از اهميت دواي بيحسي‏واقف بودند و در عملهاي دردناک اول بيمار را با بذر البنج‏بيحس‏مي‏نمودند و بعد از آن به عمل کردن وي مبادرت مي‏کردند.بسياري از اطباء اسلامي به تجارب شخصي اهميت‏بسيار مي‏دادند.علاقه رازي به ضبطمشاهدات باليني حاجت‏بتذکار ندارد.وي به استناد همين تجارب شخصي‏مکرر با متقدمان به مخالفت‏برخاسته است.تجارب شخصي ابن سينا هم‏در قانون مکرر ذکر شده است.يوحنا بن ماسويه و هبة الله بن سعيد که‏تربيت‏يافتگان طب اسلامي بوده‏اند بارها تاکيد کرده‏اند که‏آنچه با تجربه منطبق نباشد معقول نيست.طب اروپا،دين زيادي‏به طب اسلامي دارد.حتي مدتها بعد از شروع رنساس هم اروپااز Frankfurt am Oder قانون ابن سينا و قسمتي از طب اسلامي استفاده مي‏کرد.در سال 1588 در شهر فرانکفورت کتاب المنصوري رازي جزوبرنامه رسمي مدارس طب بود.در قرن هفدهم در فرانسه و آلمان هنوزاطبائي بودند که کارشان بر اساس طب عربي بود-يعني اسلامي.درچشم پزشکي ترجمه تذکرة الکحالين علي بن عيسي بغدادي و بعضي ديگراز کحالان اسلامي هنوز تا اواسط قرن هجدهم در انگلستان مقبول بشمارمي‏آمد.بعضي انواع آب آوردگي چشم را در انگلستان تا 1780 و درآلمان حتي تا 1820 هنوز از روي شيوه جراحان اسلامي عمل مي‏کردند ⁽⁷⁾ شايد امروز بعضي چنان پندارند که نظريه‏«بهداشت‏به وسيله ورزش‏»يک‏تئوري جديدست در صورتيکه ابن سينا در کليات قانون درين باب با دقت‏و تفصيل تمام سخن گفته است.به عقيده وي ورزش چنانچه مطابق‏دستور و در موقع خود انجام شود ممکن است جاي علاج را بگيرد.

ابن سينا انواع ورزشها را از شديد و خفيف شرح مي‏دهد و توصيه مي‏کندکه ورزش گونه‏گون باشد و در آن نبايد دايم به يک نوع خاص اکتفاکرد.بعلاوه هر نوع مزاج و هر درجه از صحت نيز مقتضي ورزش خاصي‏است که براي نوع و درجه ديگر مناسب نيست.

درست است که احترام شخص ميت-در اسلام و همچنين در آئين مسيح-تشريح و قطع عضو وي را تجويز نمي‏کنند اما گهگاه بعضي‏امکانات اتفاقي و غير مترقبه مطالعه در اندامها و استخوانها را براي‏آنها تسهيل مي‏کرده.في المثل يک جا توده‏هاي کثير استخوان که درمحلي در بيرون يک شهر پيدا مي‏شده است‏براي يک طبيب فرصتي‏پيش مي‏آورده ست‏براي بررسي در استخوان بنديها.بهمين سبب،باوجود موانع،آشنايي مسلمين با دقايق تشريح-در حدود امکانات‏آنها-بهر حال از حدود معلومات جالينوس و يونانيان بالاتر بود و ازجمله آنچه در طب منصوري رازي،قانون ابن سينا،و کتاب الملکي علي بن‏عباس آمده است داراي تفصيل و تحليل قابل ملاحظه‏يي است.تشريح‏مسلمين،تا حدي مثل قدما،جنبه غائيت دارد.

با اينهمه،مشکلي را که منع تشريح انساني براي پيشرفت طب‏اسلامي پيش مي‏آورد مطالعات باليني بيمارستانها تا حدي جبران مي‏کرد.

بيمارستان را مسلمين با حذف جزو اول نام فارسي آن به شکل مارستان‏ظاهرا از ايران عهد ساساني اخذ کردند-از بيمارستان جنديشاپور.

بيش از سي بيمارستان مشهور را در قلمرو اسلام ذکر کرده‏اند که درواقع مراکز علمي بوده‏اند و بهداشتي.اولين بيمارستاني هم که مسلمين‏تاسيس کردند ظاهرا در دوره هارون الرشيد بود ⁽⁸⁾ و بسبک بيمارستانهاي‏ايران.در طي يک قرن تعداد بيمارستانها به پنج رسيد.حتي بعدهابيمارستان سيار هم تاسيس شد که شامل ادويه و اشربه جهت‏بيماران‏دور افتاده بود،و درين مورد نيز به غير مسلمين هم مثل مسلمين توجه‏مي‏شد.مورخين اسلامي اطلاعات مفيدي درباره اين بيمارستانها،تعداداعضاء،مستمريهاي اطباء و کارکنان،و بودجه آنها بدست مي‏دهند.

بيمارستان ري که رازي قبل از عزيمت‏ببغداد متصدي آن بود از مدتي‏پيش وجود داشت و مؤسسه وسيعي بود.بيمارستان رازي ترتيبي داشت‏مبتني بر سلسله مراتب اطباء،در مواردي که اطباء تازه کار مي‏توانستند بيمار را علاج کنند به استاد رجوع نمي‏شد اما بهرحال ملاحظات باليني رااستاد با نهايت دقت جمع مي‏کرد.بيمارستان عضدي در هنگام تاسيس‏بيست و چهار طبيب داشت و شامل کحالان،جراحان،و مجبران،(شکسته بندان)هم مي‏شد.درين بيمارستان دروس طب و اقراباذين(وصف ترکيب ادويه)القاء مي‏شد و اطباء کشيک شبانه هم داشتند.

حتي بموجب اطلاعات موجود،مقرري يک طبيب آنجا-نامش‏جبرئيل بن عبيد الله-براي هفته‏يي دو شبانه روز که کشيک داشت‏ماهانه سيصد درهم بود.بيمارستانهاي اسلامي غالبا مبتني بر اوقاف‏اهل خير بود و با اين وجود چنانکه يک جا ابن ابي اصيبعه وصف مي‏کندگهگاه نيز در طرز خرج و مصرف،شکايتهايي وجود داشت.براي تيمارديوانگان هم دارالمجانين وجود داشت و ابو العباس مبرد يک‏تيمارستان را در دير حزقل بين واسط و بغداد نقل مي‏کند که در عهدمتوکل ديد.بعلاوه،در امر زندانها مراقبت مي‏شد و علي بن عيسي وزيرمعروف در تفتيش و نظارت زندانيها بوسيله اطباء اصرار و تاکيد مي‏کردحتي پرستاران زن هم در موقع لزوم مراقبت مي‏نمودند.در بيمارستان‏عضدي که هنگام مسافرت ابن جبير هنوز مثل يک قصر سر برافراشته بودبه تمام بيماران دارو و غذاي رايگان مي‏دادند.نور الدين زنگي(69-541)از محل فديه يک شاهزاده صليبي بيمارستان مجهزي دردمشق بنا کرد.در مصر-که احمد بن طولون در قديم بيمارستان‏محدودي ساخته بود-صلاح الدين ايوبي بيمارستاني ساخت‏به نام‏ناصري.در بيمارستان منصوري که سلطان قلاوون احداث کرد غير ازوسائل و اسبابي که براي تفريح يا استفاده بيماران مختلف در بخشهاي‏گونه‏گون حاضر بود به بيماراني که مبتلا به بيخوابي بودند،هم موسيقي‏ملايم عرضه مي‏شد هم قصه‏هاي قصه گويان.بعلاوه،به بيماران بهبوديافته،در هنگام خروج مبلغي هم داده مي‏شد تا بيمار بعد از خروج بلافاصله بزحمت نيفتد.

حتي در باب اداره و ترتيب بيمارستانها و اوصاف و شروط آن‏نيز مسلمين کتابهايي تاليف کردند.در واقع،ترتيب همين بيمارستانهابود که بوسيله اطباء و علماء فرانسه و ايتاليا تقليد شد و بيمارستانهاي‏امروزي اروپا از آن بيرون آمد. 11

پي‏نوشتها:

Hirschberg, Geschichte der Augenheilkunde bei den Arabern,Leipzig 1905 1.

Hirschberg, op. cit./57 2.

3. اين واقعه را درباره بناي بيمارستان عضدي نقل کرده‏اند اما آن‏بيمارستان مدتها بعد از وفات رازي درست‏شده است. ظاهرا بيمارستان‏معتضدي که مربوط به عهد رازي است‏بسبب شباهت نام بعدها درين‏مورد با بيمارستان عضدي خلط شده است.

4. دکتر محمود نجم آبادي،«قانون‏»،مجله معارف اسلامي،1/4

Hitti, Ph. K., History of the Arabs, 7th ed. New York 1960/5-6 5.

Hitti, Ph. K., An Arab-Syrtan Gentleman, New York 1929/162 6.

Meierhof, M.,[Science and Medicine] in Legacy of Islam, 8th ed./353 7.

8. اقدامات وليد اموي در مورد جذاميها که به روايت طبري آنها را ازگدائي و ولگردي در بين مردم بازداشت تا حدي نوعي احتياطبهداشتي هم بود اما منتهي به تاسيس بيمارستان نشد.